Czy małżonek może nie otrzymać spadku? Sprawdź, co powinieneś wiedzieć!

Dziedziczenie ustawowe małżonka

Jeżeli zmarły nie pozostawił testamentu albo testament nie reguluje całości spadku, zastosowanie znajdują przepisy o dziedziczeniu ustawowym.

Zgodnie z art. 931 § 1 kodeksu cywilnego, w pierwszej kolejności do spadku powołane są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Co do zasady dziedziczą oni w częściach równych, przy czym udział przypadający małżonkowi nie może być mniejszy niż ¼. Oznacza to, że udział małżonka zależy od liczby dzieci zmarłego.

Jednak jak już zostało wskazane wyżej - ustawodawca wprowadził pewną ochronę dla małżonka – jego udział nie może być niższy niż ¼ spadku. Dlatego w przypadku większej liczby dzieci udział małżonka zostaje ograniczony właśnie do ¼, zaś pozostała część przypada dzieciom.

Co w przypadku gdy zmarły pozostawił testament?

Dziedziczenie może zostać uregulowane w testamencie w sposób odmienny od ogólnych zasad dziedziczenia ustawowego. Zmarły może na przykład powołać do całego spadku inną osobę albo wskazać kilku spadkobierców w określonych udziałach. Sam fakt pozostawania w związku małżeńskim nie oznacza więc, że małżonek zawsze otrzyma udział w spadku.

Nie oznacza to jednak że małżonek zawsze pozostaje bez żadnej ochrony. W określonych sytuacjach może przysługiwać mu roszczenie o zachowek. Jest to instytucja, która ma chronić najbliższych członków rodziny przed całkowitym pominięciem w testamencie. Ocena, czy małżonkowi przysługuje zachowek, wymaga jednak uwzględniania całej sytuacji rodzinnej oraz treści testamentu.

Czy separacja pozbawia małżonka prawa do dziedziczenia?

Tak. Jest to jedna z istotnych sytuacji, w których małżonek nie może dziedziczyć ustawowo. Zgodnie z art. 9351 kodeksu cywilnego przepisów o powołaniu do dziedziczenia z ustawy nie stosuje się do małżonka spadkodawcy pozostającego w separacji. Oznacza to, że prawomocne orzeczenie separacji ma istotne konsekwencje również na gruncie prawa spadkowego.

Należy przy tym odróżnić separację od faktycznego rozstania małżonków. Samo zaprzestanie wspólnego zamieszkiwania czy prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego nie powoduje automatycznie utraty statusu spadkobiercy ustawowego.

Czy małżonek może zostać wyłączony od dziedziczenia jeszcze przed rozwodem?

Tak, w określonych okolicznościach. Kodeks cywilny przewiduje szczególną możliwość wyłączenia małżonka od dziedziczenia w art 940: Art. 940. § 1. Małżonek jest wyłączony od dziedziczenia, jeżeli spadkodawca wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z jego winy, a żądanie to było uzasadnione.

Nie następuje to jednak automatycznie. O wyłączeniu małżonka od dziedziczenia decyduje sąd. § 2. Wyłączenie małżonka od dziedziczenia następuje na mocy orzeczenia sądu. Wyłączenia może żądać każdy z pozostałych spadkobierców ustawowych powołanych do dziedziczenia w zbiegu z małżonkiem; termin do wytoczenia powództwa wynosi sześć miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o otwarciu spadku, nie więcej jednak niż jeden rok od otwarcia spadku. Jest to zatem sytuacja wymagająca analizy konkretnego postępowania rozwodowego lub separacyjnego oraz jego podstaw.

Czy rozwiedziony małżonek dziedziczy?

Co do zasady nie. Po prawomocnym rozwiązaniu małżeństwa przez rozwód były małżonek nie jest już małżonkiem w rozumieniu przepisów o dziedziczeniu ustawowym. Nie dziedziczy więc po byłym małżonku z ustawy tylko dlatego, że wcześniej pozostawali w związku małżeńskim. Inaczej może wyglądać jednak sytuacja, gdy były małżonek został wskazany w testamencie. Wówczas konieczna jest analiza treści testamentu i jego aktualności.

Dziedziczenie a majątek wspólny małżonków

Warto również pamiętać, że dziedziczenie i podział majątku wspólnego to dwie różne kwestie. Jeżeli małżonkowie pozostawali w ustawowym ustroju wspólności majątkowej, śmierć jednego z nich nie oznacza, że cały majątek wspólny automatycznie staje się przedmiotem spadku. W pierwszej kolejności należy ustalić, jaka część majątku należała do żyjącego małżonka, a jaka część wchodzi do masy spadkowej po zmarłym. Dopiero ta druga część podlega dziedziczeniu.

Kiedy małżonek nie może dziedziczyć?

Do najważniejszych sytuacji, w których małżonek może nie otrzymać spadku na podstawie dziedziczenia ustawowego, należą:

1. prawomocny rozwód przed śmiercią spadkodawcy,
2. prawomocna separacja,
3. skuteczne wyłączenie małżonka od dziedziczenia przez sąd, w przypadkach przewidzianych w art. 940 kodeksu cywilnego,
4. uznanie spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia,
5. testament, w którym małżonek został pominięty (jednak trzeba mieć na uwadze, że w takiej sytuacji może pojawić się kwestia zachowku).

Każdy z tych przypadków ma inne przesłanki i skutki prawne, dlatego nie można oceniać sytuacji spadkowej wyłącznie na podstawie informacji, że zmarły pozostawał w związku małżeńskim.

Małżonek jako spadkobierca – co warto zweryfikować?

Biorąc pod uwagę wszystkie powyższe rozważania - przed ustaleniem jaki udział przypadnie małżonkowi w masie spadkowej, warto odpowiedzieć na kilka pytań, m.i.n:

• czy w chwili śmierci małżeństwo nadal trwało?
• czy małżonkowie byli objęci prawomocną separacją?
• czy zmarły pozostawił testament?
• czy zmarły miał dzieci?
• czy przed śmiercią toczyła się sprawa o rozwód lub separację?
• czy istnieją podstawy do dochodzenia zachowku?

Podsumowanie

Małżonek jest jednym z najważniejszych spadkobierców ustawowych, ale nie oznacza to, że zawsze dziedziczy po współmałżonku ani, że zawsze otrzymuje cały spadek. W przypadku dziedziczenia ustawowego udział małżonka zależy przede wszystkim od tego, czy zmarły pozostawił dzieci. Sytuację małżonka mogą również zmienić testament, rozwód, separacja, postępowanie rozwodowe lub separacyjne prowadzone przed śmiercią, a także instytucje takie jak niegodność dziedziczenia czy zachowek.

Dlatego w przypadku śmierci współmałżonka warto dokładnie przeanalizować zarówno skład spadku, jak i sytuację rodzinną oraz dokumenty pozostawione przez zmarłego. Prawidłowe ustalenie kręgu spadkobierców ma zasadnicze znaczenie dla dalszego postępowania spadkowego i podziału majątku.

Zapraszam do kontaktu!

Kancelaria Adwokacka Joanna Orzoł-Pabich ul. Piłsudskiego 4A/U1 73-110 Stargard

☎️ 603 835 957 📧 [email protected]